ΠΗΓΗ 902.gr Δημοσίευση: Σάβ, 20/09/2014 - 11:01. Τελευταία Ενημέρωση: Σάβ, 20/09/2014 -
11:01
Η διαχρονική σημαντική στήριξη του Φεστιβάλ στην τέχνη που εκφράζει το
πραγματικά νέο, τις αγωνίες του λαού αλλά και η αμφίδρομη σχέση που έχει
αναπτυχθεί στη 40χρονη πορεία του με την προοδευτική τέχνη αναδείχτηκαν στην
ενδιαφέρουσα συζήτηση για τη συνεισφορά του Φεστιβάλ στον Πολιτισμό με τίτλο:
«40 χρόνια Φεστιβάλ ΚΝΕ – “Οδηγητή” : Δρόμοι και προοπτικές».
«Το φεστιβάλ έχει κερδίσει επάξια στη 40χρονη πορεία του τον τίτλο του φυτώριου για τη στρατευμένη στον αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση τέχνη. Από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του κατέγραψε πολλές εκτελέσεις σημαντικών καλλιτεχνικών δημιουργιών», σημείωσε η Ελένη Μηλιαρονικολάκη, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και υπεύθυνη του Τμήματος Πολιτισμού της, η οποία έκανε μία ενδιαφέρουσα αναδρομή στο πολιτιστικό περιεχόμενο του Φεστιβάλ, στους σπουδαίους δημιουργούς που πέρασαν από τη σκηνή του, από το πρώτο φεστιβάλ μέχρι σήμερα. Από αυτή την αναδρομή έγινε φανερή και η εμβέλεια που έχει ο θεσμός του Φεστιβάλ στο χώρο της τέχνης που πηγάζει και απευθύνεται στο λαό με προοδευτικά μηνύματα.
Ιδιαίτερα αναφέρθηκε στην παρουσία, μέσα από τις εκδηλώσεις των Φεστιβάλ, και μορφών τέχνης που δεν είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν τα λαϊκά στρώματα όπως η μουσική, η ποίηση, η πεζογραφία, τα εικαστικά. Αλλά και συζητήσεων πάνω σε επίκαιρα προβλήματα και φαινόμενα της πολιτιστικής ζωής που «συνεχίστηκαν σχεδόν αδιάλειπτα στη φεστιβαλική διαδρομή με ένα πλούτο θεμάτων που έφερνε η ζωή και η ταξική πάλη».
«Το Φεστιβάλ ΚΝΕ - «Οδηγητή» έφερε σε επαφή πλατιές μάζες λαού που εξαιτίας της αστικής πολιτικής ήταν αποκομμένες από την πολιτιστική δημιουργία, με πολύ σημαντικό έργο», σημείωσε στην παρέμβασή του ο Γ. Μηλιώνης δημοσιογράφος και μέλος του Τμήματος Πολιτισμού της ΚΕ του ΚΚΕ. Στην ομιλία του αναφέρθηκε ειδικά στην μουσική μέσα στο Φεστιβάλ, με διάφορα μουσικά είδη να έχουν περάσει από τις σκηνές του. «Μόνο στο Φεστιβάλ ΚΝΕ - “Οδηγητή” μπορούσαν όλα αυτά τα τραγούδια και οι μελωδίες να “συναντηθούν”, έχοντας ξεκάθαρο πως η μουσική και το τραγούδι είναι μόνο ένα όπλο, πολύ ισχυρό βέβαια, αλλά μόνο ένα όπλο ενός γενικότερου, ιδιαίτερα απαιτητικού σκληρού αγώνα», είπε μεταξύ άλλων.
Η ομιλία της Ελένης Μηλιαρονικολάκη
«Ένας από τους δημιουργούς που συμμετέχουν στο Φεστιβάλ είχε δηλώσει χαριτολογώντας στην τηλεόραση ότι αν κάποιος ξένος δει από ψηλά το Πάρκο "Τρίτση" τις μέρες που γίνεται το Φεστιβάλ της ΚΝΕ θα νομίσει πως στην Ελλάδα έχουμε σοσιαλισμό! Σ' αυτή την τόσο τιμητική δήλωση υπάρχει βέβαια υπερβολή, όμως, αγαπητοί φίλοι και σύντροφοι, για να είμαστε ειλικρινείς, ακόμη κι εμείς που ζήσαμε από κοντά τα 39 Φεστιβάλ της ΚΝΕ και συμμετείχαμε στον έναν ή άλλο βαθμό στην πραγματοποίησή τους, οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι διαβάζοντας μέσα από τις στήλες του "Οδηγητή" και του "Ριζοσπάστη" την περιγραφή κάθε μίας απ' αυτές τις 39 διοργανώσεις, εντυπωσιαστήκαμε από τον πλούτο σκέψης και ιδεών, αλλά και από τον όγκο της δουλειάς που βρίσκεται πίσω τους. Για τον επισκέπτη του Φεστιβάλ σίγουρα είναι ακόμη πιο δύσκολο να έχει ολοκληρωμένη εκτίμησή τους, αφού είναι αδύνατο να παρακολουθήσει όλες τις δραστηριότητες που πραγματοποιούνται ταυτόχρονα στους διάφορους χώρους του.
Στη σημερινή συζήτηση θα περιοριστούμε σε μια κυρίαρχη πλευρά του Φεστιβάλ, την πολιτιστική τους συνεισφορά. Και λέμε κυρίαρχη γιατί το Φεστιβάλ -αν προσπαθήσουμε να το ορίσουμε- είναι μια μορφή έκφρασης της πολιτικής και πολιτιστικής πρότασης του ΚΚΕ και της ΚΝΕ στη νεολαία, μιας πρότασης για ένα διαφορετικό από τον καθιερωμένο τρόπο ζωής, που επιδιώκει να υπογραμμίζει πως "ο άνθρωπος είναι πιο τρανός από την καθημερινή του έγνοια".
Ένα αναμενόμενο συμπέρασμα, που επιβεβαίωσε η μελέτη μας πάνω στην πείρα των 39 Φεστιβάλ, είναι ότι στο καθένα απ' αυτά αντανακλώνται οι ιστορικές, πολιτικοοικονομικές συνθήκες του καιρού τους, η παρεμβολή της αστικής τάξης, η κατάσταση του εργατικού κινήματος, του Κόμματος, του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος. Έτσι η πολιτιστική παρέμβαση του Φεστιβάλ δεν είναι μια ευθύγραμμη πορεία. Μια αντικειμενική προσέγγιση στο θέμα της πολιτιστικής προσφοράς των Φεστιβάλ, προϋποθέτει την εξέτασή τους σε συνάρτηση με τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες πραγματοποιούνται.
Το 1975 λοιπόν γεννιέται στου Ζωγράφου μέσα από τα γύψινα χρόνια της χούντας ο θεσμός του Φεστιβάλ της ΚΝΕ - "Οδηγητή", εμπνευσμένος από το Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας και Φοιτητών που διοργάνωνε η Παγκόσμια Οργάνωση Δημοκρατικών Νεολαιών (ΠΟΔΝ) από το 1947, αλλά και από τα Φεστιβάλ των εφημερίδων των κομμουνιστικών και εργατικών κομμάτων της Ευρώπης, σοσιαλιστικής και καπιταλιστικής. Η επιλογή της χρονικής στιγμής είναι καίρια. Ο λαϊκός κόσμος και το νεολαιίστικο κομμάτι του προσπαθούν να χορτάσουν μια δίψα εφτά και περισσότερων χρόνων για κοινωνική - πολιτική τέχνη, που λογοκρίνονταν και διώκονταν από τη δικτατορία, οι καλλιτέχνες-δημιουργοί έχουν συσσωρεύσει ένα σημαντικό απόθεμα απαγορευμένου έργου που εκφράζει την αντιδικτατορική πάλη ελάχιστα γνωστού, στη Χιλή έχει γίνει το πραξικόπημα του Πινοσέτ από το '73, στην Πορτογαλία ένα χρόνο πριν, το 1974, έχει πραγματοποιηθεί η Επανάσταση των Γαρυφάλλων και όλο το Φεστιβάλ πάλλεται από αισθήματα διεθνιστικής αλληλεγγύης στους ρυθμούς ενός τραγουδιού που ακούγεται από τα μεγάφωνα. Είναι το τραγούδι που έδωσε ραδιοφωνικά το σύνθημα για την εκκίνηση της επανάστασης που απάλλαξε την Πορτογαλία από την πολύχρονη δικτατορία του Σαλαζάρ, "Γκράντολα Βίλα Μορένα", Γκράντολα πόλη μελαμψή, γη της αδελφοσύνης, ο λαός είναι αυτός που προστάζει.... Η νεολαία κυκλοφορεί από χώρο σε χώρο γεμάτη περιέργεια και ενθουσιασμό φορώντας στο λαιμό τα κόκκινα μαντηλάκια με το σήμα της ΚΝΕ και κρατώντας στα χέρια της βιβλία του Γληνού, του Βάρναλη, του Κορδάτου, του Ρίτσου, αφίσες από τη Χιλή με τον Φιντέλ και τον Τσε, ακόμη και παρτιτούρες με τα λατινοαμερικάνικα τραγούδια της αντιιμπεριαλιστικής πάλης, που κυκλοφορούσαν στα φορτωμένα περίπτερα της Διεθνούπολης.
Από το πρώτο κιόλας Φεστιβάλ μπαίνουν γερές βάσεις για την οικοδόμηση του θεσμού. Η προσπάθεια κατευθύνεται στο να αντιπροσωπευτούν πολλά είδη της Τέχνης, μουσική, εικαστικά, θέατρο, κινηματογράφος με ενιαία θεματολογία γύρω από τη λαϊκή αντιδικτατορική και αντιιμπεριαλιστική πάλη στη χώρα μας και τον υπόλοιπο μαχόμενο κόσμο. Στη μουσική, που κυριαρχεί στο χώρο, εκτός από τα αντάρτικα, τα αντιδικτατορικά τραγούδια της ΚΝΕ, την παραδοσιακή μουσική και τα λαϊκά και έντεχνα τραγούδια με τη Σωτηρίου Μπέλλου, τη χορωδία της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου και άλλους γνωστούς Έλληνες τραγουδιστές, παρουσιάζονται και ξένα συγκροτήματα, κουβανέζικα, χιλιανά, βουλγάρικα και ρουμάνικα. Στο χώρο των εικαστικών εκτίθενται αντικείμενα λαϊκής τέχνης από τους τόπους εξορίας, το Παρθένι, τη Λέρο, τη Γυάρο, τις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ και Αίγινας. Στο θέατρο η ομάδα της ΚΝΕ παρουσιάζει μονόπρακτα για την παράνομη αντιδικτατορική πάλη και τον αγώνα της για την πλατιά διάδοση του παράνομου "Οδηγητή" μέσα στις συνθήκες της φασιστικής τρομοκρατίας, πάνω στη μουσική και τους στίχους της "Καταχνιάς", του Χ. Λεοντή. Στον κινηματογράφο οργανώνεται αφιέρωμα στους Έλληνες μετανάστες και τη διεθνιστική αλληλεγγύη.
Ένα άλλο είδος προοδευτικής, ακόμη και επαναστατικής, τέχνης σε πλήρη διάσταση με την αστική, εμπορευματοποιημένη τέχνη και τα κάθε λογής πολιτιστικά υποπροϊόντα της βρίσκεται εκείνα τα χρόνια (1974-1981) σε ραγδαία ανάπτυξη, μιας τέχνης που εμπνέεται και εμπνέει το εργατικό κίνημα, το οποίο σημειώνει συνεχή άνοδο. Είναι μια περίοδος δημιουργικής έξαρσης και αισιοδοξίας μέσα στους ανθρώπους της τέχνης για ένα επερχόμενο φωτεινό μέλλον, με ανομοιογενείς, συγκεχυμένες και ασαφείς ωστόσο αντιλήψεις για τις προϋποθέσεις και το χαρακτήρα του. Το Φεστιβάλ της ΚΝΕ προσφέρει στον καλλιτεχνικό κόσμο τη ζωογόνα και τροφοδότρα επαφή με πλατιά λαϊκά στρώματα και το νεολαιίστικο προπαντός τμήμα τους -που η κυρίαρχη πολιτική τους τη στερεί -και το αγκαλιάζουν από τα πρώτα του βήματα. Παράλληλα από το 1ο κιόλας Συνέδριό της η ΚΝΕ, εκτιμώντας το αυξημένο ενδιαφέρον που εκδηλώνει η νεολαία για την Τέχνη και τον Πολιτισμό, θέτει ανάμεσα στους κεντρικούς άξονες πάλης της τη δραστηριοποίηση των μελών της για την ίδρυση και ανάπτυξη πολιτιστικών συλλόγων και λεσχών, που αρχίζουν να ανθίζουν σε κάθε γειτονιά ακόμη και σε εργατικά σωματεία παρά την τρομοκρατία.
Μέσα σ' αυτή την ευνοϊκή συγκυρία το Φεστιβάλ της ΚΝΕ εδραιώνει τα πρωτοπόρα, καινοτόμα πολιτιστικά χαρακτηριστικά του, που παρά τις συθέμελες ανατροπές που μεσολάβησαν, το ακολουθούν σε όλη τη 40χρονη διαδρομή του και τα οποία στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε.
Η καθιέρωση του Φεστιβάλ ως του σπουδαιότερου βήματος προβολής της ριζοσπαστικοποιημένης τέχνης, της τέχνης που αμφισβητεί τις κυρίαρχες αστικές αξίες και υπηρετεί την ανθρώπινη ανάγκη για δίκιο και ευτυχία, αποτελεί το θεμελιακό και προπαντός διαχρονικό γνώρισμα της πολιτιστικής του φυσιογνωμίας. Γιατί η λειτουργία αυτή του Φεστιβάλ δεν επιβάλλεται, ούτε εξαναγκάζεται από "τα πάνω". Είναι αποτέλεσμα μιας ώριμης λαϊκής ανάγκης, αλλά και της ανάγκης εκείνων των δημιουργών που αρνούνται να εξαργυρώσουν το ταλέντο τους. Απόδειξη αποτελεί το γεγονός ότι παρά τα συνταρακτικά γεγονότα της διάσπασης του Κόμματος και της ανατροπής του σοσιαλισμού από τα τέλη της δεκαετίας του '80 ως τις αρχές αυτής του '90, το Φεστιβάλ μπόρεσε να ξαναβρεί τους ρυθμούς του μέσα από το αναπάντεχο ακόμη και από το ίδιο το Κόμμα και την ΚΝΕ πλατύ αγκάλιασμά του από το λαϊκό κόσμο. Κι αυτό γιατί για όσα ακόμη χρόνια η κοινωνία θα παραμένει διαιρεμένη σε τάξεις και η καπιταλιστική πολιτιστική βιομηχανία θα επιχειρεί να ισοπεδώσει και να καταπιεί ό,τι ζωντανό και φρέσκο γεννά η ανθρώπινη δημιουργικότητα, η ταξική πάλη θα συνεχίζεται σε όλα τα πεδία, όπως και στην Τέχνη και μέσω της Τέχνης. Πάντα δηλαδή θα υπάρχουν άνθρωποι που θα αντιστέκονται και καλλιτέχνες που θα "σηκώνονται" μαζί και η ανάγκη ύπαρξης ενός θεσμού, όπως το Φεστιβάλ, που μέσω της ΚΝΕ και του ΚΚΕ "θα τους δίνει το χέρι".
Άλλωστε το Φεστιβάλ έχει κερδίσει επάξια μέσα στη 40χρονη πορεία του τον τίτλο του φυτώριου για τη στρατευμένη στον αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση Τέχνη. Από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του κατέγραψε πολλές πρώτες εκτελέσεις σημαντικών καλλιτεχνικών δημιουργιών. Θυμίζουμε ότι στο Φεστιβάλ της ΚΝΕ παρουσιάζεται για πρώτη φορά το έργο του Μάνου Λοΐζου "Τα τραγούδια μας", με το γνωστό ως τις μέρες μας τραγούδι "Το Δέντρο", αφιερωμένο στο άνοιγμα μέσα στην παρανομία των κομματικών γραφείων του ΚΚΕ στο κέντρο της Αθήνας, καθώς και το έργο "Οι Εργάτες" του Γιάννη Μαρκόπουλου, ενώ αργότερα στο 5ο Φεστιβάλ, που ήταν αφιερωμένο στο παιδί και την ειρήνη, παρουσιάζεται από τον Μικρούτσικο ειδικά για το Φεστιβάλ ένα σκηνικό παραμύθι σε κείμενο του Ευγένιου Σβαρτζ και η όπερα "Τα παιδιά του κόσμου τραγουδούν για την ειρήνη" σε λιμπρέτο Φώντα Λάδη και μουσική Μαρκόπουλου. Στο θέατρο ο Μάνος Κατράκης ανέβασε αποκλειστικά για το Φεστιβάλ την παράστασή του "Προμηθέας Δεσμώτης", ενώ ορισμένοι θεατρικοί συγγραφείς όπως ο Γιάννης Νεγρεπόντης έγραψαν για το Φεστιβάλ θεατρικά μονόπρακτα. Αρκετά μάλιστα από τα μεγάλα ως τις μέρες μας ονόματα της ελληνικής μουσικής αναδείχτηκαν μέσα από το Φεστιβάλ της ΚΝΕ. Για να μην ανατρέξουμε στα παλιότερα χρόνια, θα αναφέρουμε ενδεικτικά τον αξέχαστο Μάνο Ξυδούς και το συγκρότημα "Πυξ Λαξ", που εμφανίστηκαν στο Φεστιβάλ στις αρχές της δεκαετίας του ΄90.
Η κατάκτηση ωστόσο αυτή στην ανάδειξη και ανάπτυξη της κοινωνικής - πολιτικής τέχνης από το Φεστιβάλ, δεν ήταν -και ακόμη περισσότερο δεν είναι στον καιρό μας - μια εύκολη υπόθεση, αλλά προϊόν σκληρής διαπάλης με την αστική κυριαρχία και τους πολιτικούς διαχειριστές της. Απ' αυτή την άποψη είναι πολύ χρήσιμη και διδακτική η εμπειρία από τα πρώτα χρόνια διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ. Την περίοδο αυτή ανακόπτεται απότομα η ανοδική, εξελικτική πορεία της κοινωνικής - πολιτικής τέχνης, στην οποία αναφερθήκαμε στην αρχή, σε όλα τα είδη της καλλιτεχνικής δημιουργίας και προπαντός στα πιο μαζικά, τη μουσική και τον κινηματογράφο. Ταυτόχρονα στα προγράμματα των Φεστιβάλ απουσιάζουν τα περισσότερα από τα μεγάλα ονόματα των δημιουργών - καλλιτεχνών που συνέρρεαν σ' αυτό τα προηγούμενα χρόνια. Η εξήγηση του φαινομένου είναι σύνθετη και ασφαλώς η γενίκευση οποιουδήποτε συμπεράσματος ενέχει κινδύνους. Όμως φαίνεται ότι ο παράγοντας που έπαιξε τον καθοριστικό ανασταλτικό ρόλο ήταν η οργανωμένη και συνειδητή παρέμβαση της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ για την ενσωμάτωση και αφομοίωση μεγάλου μέρους του καλλιτεχνικού κόσμου, που συσπειρωνόταν στα Φεστιβάλ, προσδοκώντας έναν επιφανειακό εκδημοκρατισμό - εκσυγχρονισμό της κοινωνικής ζωής, "να φύγει η Δεξιά", όπως ήταν και το προεκλογικό σύνθημα του ΠΑΣΟΚ. Αντιγράφουμε από συνέντευξη του σκηνοθέτη Θόδωρου Αγγελόπουλου στον "Οδηγητή" με την ευκαιρία του 9ου Φεστιβάλ, το 1983:
"Επειδή οι κυβερνώντες έχουν αναλάβει το πολιτιστικό πατρονάρισμα του χώρου και επειδή δεν έχουν εκραγεί ακόμα οι αντιθέσεις, δεν μπορεί να περιμένει κανείς στο άμεσο μέλλον κάτι το πολύ εντυπωσιακό. Κατά την προσωπική μου γνώμη, στο χώρο του κινηματογράφου επικρατεί ένα κλίμα που οδηγεί πολλούς στο να επιδιώκουν περισσότερο οικονομικά οφέλη παρά αυτό που λέμε πολιτιστικό επίπεδο. Μερικοί κάνουν βέβαια προσπάθειες. Κάποιοι άλλοι δήλωσαν ΠΑΣΟΚ κι έχουν επωφεληθεί. Υπάρχουν πάρα πολλές μεταγραφές ποδοσφαιριστών. Κι αυτό δεν πρέπει να είναι άσχετο με συγκεκριμένα οικονομικά οφέλη και δεν αφορά μόνο τον κινηματογράφο, αλλά όλους τους χώρους, μουσική, θέατρο κλπ. Παντού στις μέρες μας κυριαρχεί η λογική «να τη βρούμε»".
Για να αντιμετωπίσουν την κρίσιμη αυτή κατάσταση το Κόμμα και η ΚΝΕ, καλώντας τους καλλιτέχνες δημιουργούς να μην υποκύψουν στον ατομισμό και την εσωστρέφεια, που σκοτώνουν την καλλιτεχνική δημιουργία, εγκαινιάζουν στο 8ο Φεστιβάλ (1982) το θεσμό των διαγωνισμών νέας δημιουργίας. Οι κριτικές επιτροπές των διαγωνισμών στελεχώνονται με ορισμένες από τις πιο εκλεκτές προσωπικότητες των Γραμμάτων και της Τέχνης, όπως ο Γιάννης Ρίτσος και ο Μίκης Θεοδωράκης, ο μουσικολόγος Φοίβος Ανωγιαννάκης, ο Στέλιος Κουγιουμτζής, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος για το έντεχνο λαϊκό τραγούδι, ή ο Νικηφόρος Βρεττάκος, η Ρίτα Μπούμη - Παπά για την ποίηση, αλλά και με στελέχη του Κόμματος και του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος. Ανάμεσα στους διαγωνιζόμενους ξεχωρίζουν ονόματα όπως των Θέμη Ανδρεάδη, Χρίστου Λεοντή, Μάριου Τόκα, Λουκά Θάνου, Μιχάλη Τερζή, Μιχάλη Τρανουδάκη και πολλών άλλων. Τα προεπιλεγμένα και τα βραβευμένα έργα παρουσιάστηκαν στις κεντρικές εξέδρες του Φεστιβάλ και κυκλοφόρησαν σε δίσκο και σε ειδικές εκδόσεις του. Με την ολοκλήρωση του πρώτου διαγωνισμού έντεχνου λαϊκού τραγουδιού το υπουργείο Νέας Γενιάς με υπουργό τον Λαλιώτη παρεμβαίνει άμεσα και η ΕΡΤ οργανώνει ειδική εκπομπή παρουσίασης των βραβευθέντων δημιουργών, με προφανή στόχο να τους αποσπάσουν από την επικίνδυνη κομμουνιστική επιρροή!
Με στόχο ωστόσο να μη λείπει από το Φεστιβάλ κανένα τμήμα του άλλου Πολιτισμού, του λαϊκού, η παραδοσιακή λαϊκή μουσική κατέχει πάντα τη θέση της στη σκηνή, σε μόνιμη αντιπαράθεση με τα νοθευμένα από τον αστικό πολιτισμό φολκλοριστικά και ψευτοπανηγυριώτικα υποκατάστατά της, μέσα από τις ερμηνείες των αυθεντικότερων λαϊκών τραγουδιστών και μουσικών, όπως η οικογένεια των Χαλκιάδων, ο Χρόνης Αηδονίδης, η Δόμνα Σαμίου, ο Νίκος Ξυλούρης, ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης, ο Βασίλης Σκουλάς στις μέρες μας, τα πολυφωνικά συγκροτήματα και πολλοί άλλοι. Η προσπάθεια για την ανάδειξη των ριζοσπαστικών και πιο εξελίξιμων στοιχείων της λαϊκής παράδοσης έφτασε μάλιστα να αποτυπωθεί σε έκδοση ανθολογίας δημοτικού τραγουδιού, ως πρόταση για τη νεολαία, όπως και σε καταγραφές και ενορχηστρώσεις άγνωστων δημοτικών τραγουδιών και αντάρτικων.
Αλλά και οι διεθνικές εστίες λαϊκής αγωνιστικής τέχνης βρέθηκαν κι αυτές από το ξεκίνημα στον προσανατολισμό του Φεστιβάλ με την παρουσία δεκάδων μουσικών και χορευτικών συγκροτημάτων από το σοσιαλιστικό και τον καπιταλιστικό κόσμο, που έφερναν τη νεολαία σε επαφή με ό,τι πιο ζωντανό διέθετε η παγκόσμια προοδευτική τέχνη, πολύ πριν η έθνικ μουσική γίνει της μόδας. Μεγάλες στιγμές των Φεστιβάλ ήταν η εμφάνιση διάσημων εκπροσώπων του μουσικού ρεύματος νουέβα κανσιόν από τη Χιλή και τη Λατινική Αμερική, όπως ο Άνχελ Πάρα, οι Κουιλαπαγιούν, η θρυλική Μερσέντες Σόσα, αλλά και του συγκροτήματος "Τιέμπο Μανκάντε" με τα λαϊκά τραγούδια της Νότιας Ιταλίας, του Πιτ Σίγκερ συνεργάτη του Γούντι Γκάθρι στο κάντρι εργατικό τραγούδι από τις ΗΠΑ, της Λέτας Μπούλου από τον αντιρατσιστικό αγώνα του Σοβέτο στην Αφρική, των συγκροτημάτων της ΓΛΔ με τα τραγούδια του Μπρεχτ και του Αϊσλερ, ή πιο πρόσφατα των ονομαστών σκα συγκροτημάτων "Μπάντα Μπασότι" από την Ιταλία και του βάσκικου "Σκαλαριάκ".
Αν και η ανάδειξη και ανάπτυξη μιας ταξικά προσανατολισμένης δημιουργίας αποτελεί κεντρικό άξονα της πολιτιστικής προσφοράς του Φεστιβάλ, δεν είναι ο μοναδικός. Το Φεστιβάλ επιτελεί μια γενικότερη και βαθύτερη λειτουργία, μια "πολιτική - διαπαιδαγωγητική εργασία", όπως την τοποθετεί η Ρόζα Ιμβριώτη στο άρθρο της για το 2ο Φεστιβάλ της ΚΝΕ, που βάζει κύριο σκοπό της να υψώσει μαζί με το πολιτικό, το πολιτιστικό επίπεδο και το αισθητικό κριτήριο του λαού και ειδικά των νέων ανθρώπων, για να μπορούν να ορίσουν τη ζωή και το μέλλον τους.
Έτσι ένα από τα χαρακτηριστικά του Φεστιβάλ είναι η πολιτιστική πολυμορφία του. Ένας πλούτος μουσικών και θεατρικών σκηνών, εκθέσεων βιβλίων, φωτογραφικών αφιερωμάτων, κινηματογράφου δένονται αρμονικά -κατά καιρούς κάτω και από μια ενιαία θεματολογία- για να συμβάλουν στη "χρήσιμη ψυχαγωγία" της νεολαίας, στην απόκτηση δηλαδή εκείνων των πνευματικών και ψυχικών εφοδίων που θα ανοίξουν τους ορίζοντές της και θα της επιτρέψουν από καλύτερη θέση να διεκδικεί τα δικαιώματά της στη ζωή.
Τολμηρά από τα πρώτα κιόλας χρόνια το Φεστιβάλ εισάγει στο πρόγραμμά του ακόμη και τα πιο δύσκολα και με μικρή απήχηση στους νέους των λαϊκών στρωμάτων είδη και γένη της Τέχνης, που προορίζονται για λίγους προνομιούχους, ως αναγκαία στοιχεία για την ολόπλευρη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους, όπως η κλασική μουσική, η ποίηση και η πεζογραφία, τα εικαστικά. Ας τα δούμε πιο συγκεκριμένα:
Τα έργα της κλασικής μουσικής παρουσιάστηκαν συχνά σε εκτελέσεις από σπουδαίους σολίστ όπως η Ντόρα Μπακοπούλου, η Στέλλα Γαρδέλλη, η Νίνα Πατρικίδου, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις συνοδεύτηκαν με ιστορική τοποθέτησή τους ή με παρουσίαση της σχολής και του ρεύματος που εντάσσονται, όπως έγινε στο 36ο Φεστιβάλ για το σοσιαλιστικό ρεαλισμό και στο 37ο Φεστιβάλ με το πρωτότυπο αφιέρωμα στη μουσική της Ρώσικης Πρωτοπορίας. Το Φεστιβάλ έχει εκδώσει μάλιστα στο παρελθόν και μικρό οδηγό κλασικής μουσικής με επιλογή των αντιπροσωπευτικών για κάθε περίοδο έργων. Αντίστοιχα κατά καιρούς έχουν παρουσιαστεί αφιερώματα για τη τζαζ μουσική, ενώ στο φετινό Φεστιβάλ με τη διοργάνωση ειδικού μουσικού παραρτήματος του Φεστιβάλ στο Μπαρουτάδικο ξεκίνησε η παρουσίαση νέων τζαζ, σουίνγκ και έθνικ ελληνικών σχημάτων.
Η πεζογραφία και προπαντός η ποίηση είναι παρούσα στα περισσότερα Φεστιβάλ με επιμελημένη προσπάθεια να γίνει ελκυστική και στον πιο αμύητο ακροατή. Στα πρώτα χρόνια είχε πάρει το χαρακτήρα αφιερωμάτων π.χ. στους ποιητές της δεκαετίας του '70, στις γυναίκες ποιήτριες, στην ερωτική ποίηση, στην ελληνική αντιπολεμική πεζογραφία, στους επαναστάτες ποιητές που μετέχουν ή ηγούνται στο επαναστατικό κίνημα όπως ο Χο Τσι Μινχ, ο Κάστρο, ο Τσε Γκεβάρα, παρουσιασμένα από σπουδαίους ηθοποιούς της περιόδου όπως ο Μ. Κατράκης, ο Βασίλης Διαμαντόπουλος, ο Γ. Τζώρτζης, ο Π. Φυσσούν, η Μαλένα Αννουσάκη, καθώς και από ποιητές και λογοτέχνες όπως ο Γ. Ρίτσος, η Ελλη Αλεξίου, ο Ζήσης Σκάρος, ο Αντώνης Σαμαράκης, η Πέπη Δαράκη. Στη συνέχεια αποτέλεσε θέμα συζητήσεων όπως η συζήτηση για την επίδραση της εργατικής τάξης στη λογοτεχνία, που συνοδεύτηκε και με έκδοση - οδηγό νεότερης και παγκόσμιας λογοτεχνίας και προσπάθεια ανάδειξης νέων λογοτεχνών και ποιητών, ενώ στα Φεστιβάλ της τελευταίας δεκαπενταετίας παρουσιάζεται ενταγμένη σε μουσικά - ποιητικά αφιερώματα όπως αυτά για τον Γιάννη Ρίτσο, τον Γιάννη Σκαρίμπα, τον Νίκο Καββαδία, τον Νικηφόρο Βρεττάκο, τον Φώτη Αγγουλέ, τον Αλκη Αλκαίο και άλλες καθοριστικές για την εξέλιξη της ελληνικής και διεθνούς λογοτεχνίας μορφές.
Η εικαστική δημιουργία, η γλυπτική και η ζωγραφική, που είναι ένα όπλο και όχι για να στολίζει διαμερίσματα, όπως έλεγε ο Πάμπλο Πικάσο, είχε δυναμική εμφάνιση στα πρώτα χρόνια του Φεστιβάλ. Οι δυσκολίες φύλαξης και προστασίας των έργων επέβαλαν τη διακοπή των εκθέσεων πρωτότυπου έργου και την παρουσία της εικαστικής τέχνης στο Φεστιβάλ μέσα από συζητήσεις, σλάιτς και σχολιασμένες παρουσιάσεις δημιουργών που σημάδεψαν την εξέλιξη της εικαστικής τέχνης, όπως για την Κέτε Κόλβιτς, τον Πικάσο, μεγάλους ρεαλιστές ζωγράφους της σύγχρονης εποχής, τη Ρώσικη Πρωτοπορία, ή προβολές ταινιών με θέματα όπως η μοντέρνα τέχνη, οι λαϊκοί ζωγράφοι, δραστηριότητα που συνεχίζεται αμείωτη ως τις μέρες μας, αύριο έχουμε για παράδειγμα την παρουσίαση του Γιώργη Βαρλάμου, με σκοπό τη μετάδοση γνώσης για να κατανοηθεί η απαιτητική αυτή γλώσσα της Τέχνης.
Οι συζητήσεις πάνω σε επίκαιρα προβλήματα και φαινόμενα της πολιτιστικής ζωής, όπως αυτές για το νέο ελληνικό κινηματογράφο και το μέλλον του ή για την ταινία μικρού μήκους, με ομιλητές το Θόδωρο Αγγελόπουλο, τον Παντελή Βούλγαρη, τον Νίκο Κούνδουρο, την Αλίντα Δημητρίου, τον Λάμπρο Λιαρόπουλο, τον Γρηγόρη Δανάλη, τον Βασίλη Ραφαηλίδη, τον Φενέκ Μικελίδη στα πρώτα Φεστιβάλ, συνεχίστηκαν σχεδόν αδιάλειπτα στη φεστιβαλική διαδρομή με έναν πλούτο θεμάτων που έφερνε η ζωή και η ταξική πάλη, όπως η ευρωπαϊκή πολιτική για την ενιαία πολιτιστική ταυτότητα, τα προβλήματα του κινήματος των καλλιτεχνών, το φαινόμενο πολυσινεμά, ο μακαρθισμός τότε και σήμερα και εμπλουτίζονται στα πρόσφατα Φεστιβάλ με μια πιο συστηματική παρουσίαση θεμάτων Τέχνης και αισθητικής, όπως οι συζητήσεις για τη στρατευμένη Τέχνη, τη Ρώσικη Πρωτοπορία, την κοινωνική λειτουργία της Τέχνης ως ένα είδος επιμορφωτικών σεμιναρίων για τη νεολαία.
Επειδή όμως ο συνδυασμός της γνώσης με την πρακτική της εφαρμογή αποτελεί βασική διαπαιδαγωγητική αρχή, η ΚΝΕ και μέσα από το Φεστιβάλ της ρίχνει ιδιαίτερο βάρος στην ενθάρρυνση της ερασιτεχνικής δημιουργίας, που δίνει περιεχόμενο στον ελεύθερο χρόνο της νεολαίας και αναπτύσσει τις αντιστάσεις της στις κυρίαρχες αξίες και αντιλήψεις ζωής. Εκατοντάδες ερασιτεχνικά σχήματα μουσικά, θεατρικά, χορευτικά, ακόμη και ερασιτεχνικός κινηματογράφος φιλοξενήθηκαν στο Φεστιβάλ στη διάρκεια της 40χρονης πορείας του, ιδιαίτερα αυξημένα μάλιστα σε περιόδους ανάτασης των εργατικών, μαθητικών και φοιτητικών αγώνων, που εξέφρασαν με ορμή και φλόγα τον πόθο της νεολαίας για μια καλύτερη ζωή. Σε εκατοντάδες καταμετρούνται και οι ερασιτεχνικές πρωτοβουλίες των κνίτικων οργανώσεων, που θεατροποίησαν κορυφαίες στιγμές της πάλης τους, όπως απεργίες, μαθητικούς αγώνες, σατίρισαν με αυτοσχέδια σκετς αυταπάτες της νεολαίας, οργάνωσαν αφιερώματα με αφορμή σημαντικές επετείους, ακόμη και παιδαγωγικά παιχνίδια όπως ο λαβύρινθος της ταξικής συνεργασίας ή των ναρκωτικών. Ο αριθμός αυτός είναι πολύ μεγαλύτερος αν πάρει κανείς υπόψη του ότι το Φεστιβάλ της ΚΝΕ δεν είναι μόνο το κεντρικό. Κάθε χρόνο μέσα από τις δεκάδες προφεστιβαλικές είναι ένα πολύμηνο ταξίδι σε τόπους δουλειάς και μάθησης, σε πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά, που φέρνει και στην πιο απομακρυσμένη γωνιά σπίθες από έναν άλλο πολιτισμό, με τη φρεσκάδα, την επινοητικότητα και το πείσμα του πιο ζωντανού τμήματος της νεολαίας, των παιδιών που "λένε στη ζωή το μέγα ΝΑΙ".
Από το πρώτο Φεστιβάλ της ΚΝΕ ως τις μέρες μας έχει πολύ νερό κυλήσει στ' αυλάκι. Στις σημερινές αντεπαναστατικές συνθήκες το Φεστιβάλ και η γενικότερη πολιτιστική δραστηριότητα του Κόμματος και της ΚΝΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με πολύ πιο σύνθετες καταστάσεις απ' αυτές που επικρατούσαν στα πρώτα χρόνια καθιέρωσης του θεσμού. Τις δραματικές κοινωνικοϊστορικές αλλαγές συνοδεύουν σοβαρές ανακατατάξεις και στο πολιτιστικό τοπίο. Η καπιταλιστική πολιτιστική και η αποκαλούμενη δημιουργική βιομηχανία έχει για παράδειγμα και στη χώρα μας ενισχυθεί εισάγοντας πολύ πιο ευέλικτους και πολυπλόκαμους μηχανισμούς, για να ξαφρίζει από τα σπάργανα τους πιο ταλαντούχους νέους δημιουργούς. Οι παράγοντες αυτοί, όπως και άλλοι που δεν είναι στο θέμα μας να αναλύσουμε, έχουν σαν αποτέλεσμα μια νέα και παρατεταμένη κρίση στο χώρο της Τέχνης, παρά τις λιγοστές φωτεινές εξαιρέσεις. "Σ' ένα πέτρινο κόσμο είναι μαγκιά ν' ανθίζεις" μας απήγγειλε χτες ένας από τους συμμετέχοντες στο κάλεσμα για νέα δημιουργία με θέμα την καπιταλιστική κρίση. Το φαινόμενο αυτό ιδιαίτερα μας απασχολεί. Ακόμη πιο συγκεκριμένα μας προβληματίζει η ύπαρξη ενός πλήθους ταλαντούχων και μορφωμένων στο αντικείμενό τους νέων δημιουργών, που κάτω από την καταλυτική κυριαρχία της αστικής ιδεολογίας και αισθητικής αναλώνονται στην αγωνιώδη αναζήτηση νέων μορφών, μη έχοντας συνειδητοποιήσει ότι το θεμέλιο για τη δημιουργία βαθιάς Τέχνης, που θα σεβαστεί ο χρόνος, είναι το νέο, το πρωτοπόρο περιεχόμενο.
Έτσι ορισμένες πλευρές της πολύτιμης παρακαταθήκης των Φεστιβάλ αρχίζουν να επαναφέρονται για να ανοίξουν το δρόμο στη χρήσιμη στις νέες κοινωνικές συνθήκες Τέχνη, όπως για παράδειγμα η παρουσίαση όχι απλά έτοιμων από τους καλλιτέχνες συναυλιών, αλλά η επεξεργασία -με την καθοριστική συμβολή τους- σύνθετων αφιερωμάτων πάνω σε επίκαιρα θέματα, όπως η μετανάστευση, ο πόλεμος, το τραγούδι σαν όπλο πάλης σε σκοτεινούς καιρούς ή το περσινό κάλεσμα προς τους δημιουργούς να καταθέσουν πρωτότυπο έργο με θέμα την καπιταλιστική κρίση, που χτες παρουσιάστηκε. Η πιο πρόσφατη καινοτομία είναι η φετινή καθιέρωση ειδικού θεατρικού, μουσικού και αργότερα κινηματογραφικού παραρτήματος του Φεστιβάλ, σε άλλο χρόνο και τόπο από την κεντρική διοργάνωση, για την ανάδειξη και ανάπτυξη σε ευνοϊκότερες ακουστικές και υλικοτεχνικές συνθήκες περισσότερων, ποικιλότερων, αλλά και πειραματικών καλλιτεχνικών σχημάτων με ριζοσπαστικό περιεχόμενο στην τέχνη τους.
Το 11ο Συνέδριο της ΚΝΕ το Δεκέμβρη, που οι Θέσεις του αναβαθμίζουν ιδιαίτερα τον τομέα του Πολιτισμού στη δράση της Οργάνωσης, με προοπτική τον εορτασμό των 100 χρόνων του Κόμματος και των 50 χρόνων της ΚΝΕ το 2018 μας κάνει αισιόδοξους για τη συνέχεια.
Στο κάτω-κάτω το σκαρί του Φεστιβάλ το απέδειξε. Αντέχει στους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες της Ιστορίας κι έχει ακόμα πολλούς "νέους κόσμους" να ανακαλύψει, γιατί το οδηγεί η πάλη του ΚΚΕ για έναν άλλο, ανώτερο ανθρώπινο πολιτισμό, το σοσιαλιστικό - κομμουνιστικό, όπου ο άνθρωπος για τον άνθρωπο θα πάψει να είναι λύκος.
Όποιος γνωρίζει λίγα πράγματα για τον τρόπο που προχωρά η Ιστορία, δεν μπορεί παρά να συμμερίζεται τη διαίσθηση του καλλιτέχνη που αναφέρθηκε στην αρχή. Ναι. Σήμερα είναι κόκκινο το Φεστιβάλ, αύριο θα είναι ο κόσμος όλος»!
«Το φεστιβάλ έχει κερδίσει επάξια στη 40χρονη πορεία του τον τίτλο του φυτώριου για τη στρατευμένη στον αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση τέχνη. Από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του κατέγραψε πολλές εκτελέσεις σημαντικών καλλιτεχνικών δημιουργιών», σημείωσε η Ελένη Μηλιαρονικολάκη, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και υπεύθυνη του Τμήματος Πολιτισμού της, η οποία έκανε μία ενδιαφέρουσα αναδρομή στο πολιτιστικό περιεχόμενο του Φεστιβάλ, στους σπουδαίους δημιουργούς που πέρασαν από τη σκηνή του, από το πρώτο φεστιβάλ μέχρι σήμερα. Από αυτή την αναδρομή έγινε φανερή και η εμβέλεια που έχει ο θεσμός του Φεστιβάλ στο χώρο της τέχνης που πηγάζει και απευθύνεται στο λαό με προοδευτικά μηνύματα.
Ιδιαίτερα αναφέρθηκε στην παρουσία, μέσα από τις εκδηλώσεις των Φεστιβάλ, και μορφών τέχνης που δεν είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν τα λαϊκά στρώματα όπως η μουσική, η ποίηση, η πεζογραφία, τα εικαστικά. Αλλά και συζητήσεων πάνω σε επίκαιρα προβλήματα και φαινόμενα της πολιτιστικής ζωής που «συνεχίστηκαν σχεδόν αδιάλειπτα στη φεστιβαλική διαδρομή με ένα πλούτο θεμάτων που έφερνε η ζωή και η ταξική πάλη».
«Το Φεστιβάλ ΚΝΕ - «Οδηγητή» έφερε σε επαφή πλατιές μάζες λαού που εξαιτίας της αστικής πολιτικής ήταν αποκομμένες από την πολιτιστική δημιουργία, με πολύ σημαντικό έργο», σημείωσε στην παρέμβασή του ο Γ. Μηλιώνης δημοσιογράφος και μέλος του Τμήματος Πολιτισμού της ΚΕ του ΚΚΕ. Στην ομιλία του αναφέρθηκε ειδικά στην μουσική μέσα στο Φεστιβάλ, με διάφορα μουσικά είδη να έχουν περάσει από τις σκηνές του. «Μόνο στο Φεστιβάλ ΚΝΕ - “Οδηγητή” μπορούσαν όλα αυτά τα τραγούδια και οι μελωδίες να “συναντηθούν”, έχοντας ξεκάθαρο πως η μουσική και το τραγούδι είναι μόνο ένα όπλο, πολύ ισχυρό βέβαια, αλλά μόνο ένα όπλο ενός γενικότερου, ιδιαίτερα απαιτητικού σκληρού αγώνα», είπε μεταξύ άλλων.
Η ομιλία της Ελένης Μηλιαρονικολάκη
«Ένας από τους δημιουργούς που συμμετέχουν στο Φεστιβάλ είχε δηλώσει χαριτολογώντας στην τηλεόραση ότι αν κάποιος ξένος δει από ψηλά το Πάρκο "Τρίτση" τις μέρες που γίνεται το Φεστιβάλ της ΚΝΕ θα νομίσει πως στην Ελλάδα έχουμε σοσιαλισμό! Σ' αυτή την τόσο τιμητική δήλωση υπάρχει βέβαια υπερβολή, όμως, αγαπητοί φίλοι και σύντροφοι, για να είμαστε ειλικρινείς, ακόμη κι εμείς που ζήσαμε από κοντά τα 39 Φεστιβάλ της ΚΝΕ και συμμετείχαμε στον έναν ή άλλο βαθμό στην πραγματοποίησή τους, οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι διαβάζοντας μέσα από τις στήλες του "Οδηγητή" και του "Ριζοσπάστη" την περιγραφή κάθε μίας απ' αυτές τις 39 διοργανώσεις, εντυπωσιαστήκαμε από τον πλούτο σκέψης και ιδεών, αλλά και από τον όγκο της δουλειάς που βρίσκεται πίσω τους. Για τον επισκέπτη του Φεστιβάλ σίγουρα είναι ακόμη πιο δύσκολο να έχει ολοκληρωμένη εκτίμησή τους, αφού είναι αδύνατο να παρακολουθήσει όλες τις δραστηριότητες που πραγματοποιούνται ταυτόχρονα στους διάφορους χώρους του.
Στη σημερινή συζήτηση θα περιοριστούμε σε μια κυρίαρχη πλευρά του Φεστιβάλ, την πολιτιστική τους συνεισφορά. Και λέμε κυρίαρχη γιατί το Φεστιβάλ -αν προσπαθήσουμε να το ορίσουμε- είναι μια μορφή έκφρασης της πολιτικής και πολιτιστικής πρότασης του ΚΚΕ και της ΚΝΕ στη νεολαία, μιας πρότασης για ένα διαφορετικό από τον καθιερωμένο τρόπο ζωής, που επιδιώκει να υπογραμμίζει πως "ο άνθρωπος είναι πιο τρανός από την καθημερινή του έγνοια".
Ένα αναμενόμενο συμπέρασμα, που επιβεβαίωσε η μελέτη μας πάνω στην πείρα των 39 Φεστιβάλ, είναι ότι στο καθένα απ' αυτά αντανακλώνται οι ιστορικές, πολιτικοοικονομικές συνθήκες του καιρού τους, η παρεμβολή της αστικής τάξης, η κατάσταση του εργατικού κινήματος, του Κόμματος, του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος. Έτσι η πολιτιστική παρέμβαση του Φεστιβάλ δεν είναι μια ευθύγραμμη πορεία. Μια αντικειμενική προσέγγιση στο θέμα της πολιτιστικής προσφοράς των Φεστιβάλ, προϋποθέτει την εξέτασή τους σε συνάρτηση με τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες πραγματοποιούνται.
Το 1975 λοιπόν γεννιέται στου Ζωγράφου μέσα από τα γύψινα χρόνια της χούντας ο θεσμός του Φεστιβάλ της ΚΝΕ - "Οδηγητή", εμπνευσμένος από το Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας και Φοιτητών που διοργάνωνε η Παγκόσμια Οργάνωση Δημοκρατικών Νεολαιών (ΠΟΔΝ) από το 1947, αλλά και από τα Φεστιβάλ των εφημερίδων των κομμουνιστικών και εργατικών κομμάτων της Ευρώπης, σοσιαλιστικής και καπιταλιστικής. Η επιλογή της χρονικής στιγμής είναι καίρια. Ο λαϊκός κόσμος και το νεολαιίστικο κομμάτι του προσπαθούν να χορτάσουν μια δίψα εφτά και περισσότερων χρόνων για κοινωνική - πολιτική τέχνη, που λογοκρίνονταν και διώκονταν από τη δικτατορία, οι καλλιτέχνες-δημιουργοί έχουν συσσωρεύσει ένα σημαντικό απόθεμα απαγορευμένου έργου που εκφράζει την αντιδικτατορική πάλη ελάχιστα γνωστού, στη Χιλή έχει γίνει το πραξικόπημα του Πινοσέτ από το '73, στην Πορτογαλία ένα χρόνο πριν, το 1974, έχει πραγματοποιηθεί η Επανάσταση των Γαρυφάλλων και όλο το Φεστιβάλ πάλλεται από αισθήματα διεθνιστικής αλληλεγγύης στους ρυθμούς ενός τραγουδιού που ακούγεται από τα μεγάφωνα. Είναι το τραγούδι που έδωσε ραδιοφωνικά το σύνθημα για την εκκίνηση της επανάστασης που απάλλαξε την Πορτογαλία από την πολύχρονη δικτατορία του Σαλαζάρ, "Γκράντολα Βίλα Μορένα", Γκράντολα πόλη μελαμψή, γη της αδελφοσύνης, ο λαός είναι αυτός που προστάζει.... Η νεολαία κυκλοφορεί από χώρο σε χώρο γεμάτη περιέργεια και ενθουσιασμό φορώντας στο λαιμό τα κόκκινα μαντηλάκια με το σήμα της ΚΝΕ και κρατώντας στα χέρια της βιβλία του Γληνού, του Βάρναλη, του Κορδάτου, του Ρίτσου, αφίσες από τη Χιλή με τον Φιντέλ και τον Τσε, ακόμη και παρτιτούρες με τα λατινοαμερικάνικα τραγούδια της αντιιμπεριαλιστικής πάλης, που κυκλοφορούσαν στα φορτωμένα περίπτερα της Διεθνούπολης.
Από το πρώτο κιόλας Φεστιβάλ μπαίνουν γερές βάσεις για την οικοδόμηση του θεσμού. Η προσπάθεια κατευθύνεται στο να αντιπροσωπευτούν πολλά είδη της Τέχνης, μουσική, εικαστικά, θέατρο, κινηματογράφος με ενιαία θεματολογία γύρω από τη λαϊκή αντιδικτατορική και αντιιμπεριαλιστική πάλη στη χώρα μας και τον υπόλοιπο μαχόμενο κόσμο. Στη μουσική, που κυριαρχεί στο χώρο, εκτός από τα αντάρτικα, τα αντιδικτατορικά τραγούδια της ΚΝΕ, την παραδοσιακή μουσική και τα λαϊκά και έντεχνα τραγούδια με τη Σωτηρίου Μπέλλου, τη χορωδία της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου και άλλους γνωστούς Έλληνες τραγουδιστές, παρουσιάζονται και ξένα συγκροτήματα, κουβανέζικα, χιλιανά, βουλγάρικα και ρουμάνικα. Στο χώρο των εικαστικών εκτίθενται αντικείμενα λαϊκής τέχνης από τους τόπους εξορίας, το Παρθένι, τη Λέρο, τη Γυάρο, τις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ και Αίγινας. Στο θέατρο η ομάδα της ΚΝΕ παρουσιάζει μονόπρακτα για την παράνομη αντιδικτατορική πάλη και τον αγώνα της για την πλατιά διάδοση του παράνομου "Οδηγητή" μέσα στις συνθήκες της φασιστικής τρομοκρατίας, πάνω στη μουσική και τους στίχους της "Καταχνιάς", του Χ. Λεοντή. Στον κινηματογράφο οργανώνεται αφιέρωμα στους Έλληνες μετανάστες και τη διεθνιστική αλληλεγγύη.
Ένα άλλο είδος προοδευτικής, ακόμη και επαναστατικής, τέχνης σε πλήρη διάσταση με την αστική, εμπορευματοποιημένη τέχνη και τα κάθε λογής πολιτιστικά υποπροϊόντα της βρίσκεται εκείνα τα χρόνια (1974-1981) σε ραγδαία ανάπτυξη, μιας τέχνης που εμπνέεται και εμπνέει το εργατικό κίνημα, το οποίο σημειώνει συνεχή άνοδο. Είναι μια περίοδος δημιουργικής έξαρσης και αισιοδοξίας μέσα στους ανθρώπους της τέχνης για ένα επερχόμενο φωτεινό μέλλον, με ανομοιογενείς, συγκεχυμένες και ασαφείς ωστόσο αντιλήψεις για τις προϋποθέσεις και το χαρακτήρα του. Το Φεστιβάλ της ΚΝΕ προσφέρει στον καλλιτεχνικό κόσμο τη ζωογόνα και τροφοδότρα επαφή με πλατιά λαϊκά στρώματα και το νεολαιίστικο προπαντός τμήμα τους -που η κυρίαρχη πολιτική τους τη στερεί -και το αγκαλιάζουν από τα πρώτα του βήματα. Παράλληλα από το 1ο κιόλας Συνέδριό της η ΚΝΕ, εκτιμώντας το αυξημένο ενδιαφέρον που εκδηλώνει η νεολαία για την Τέχνη και τον Πολιτισμό, θέτει ανάμεσα στους κεντρικούς άξονες πάλης της τη δραστηριοποίηση των μελών της για την ίδρυση και ανάπτυξη πολιτιστικών συλλόγων και λεσχών, που αρχίζουν να ανθίζουν σε κάθε γειτονιά ακόμη και σε εργατικά σωματεία παρά την τρομοκρατία.
Μέσα σ' αυτή την ευνοϊκή συγκυρία το Φεστιβάλ της ΚΝΕ εδραιώνει τα πρωτοπόρα, καινοτόμα πολιτιστικά χαρακτηριστικά του, που παρά τις συθέμελες ανατροπές που μεσολάβησαν, το ακολουθούν σε όλη τη 40χρονη διαδρομή του και τα οποία στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε.
Η καθιέρωση του Φεστιβάλ ως του σπουδαιότερου βήματος προβολής της ριζοσπαστικοποιημένης τέχνης, της τέχνης που αμφισβητεί τις κυρίαρχες αστικές αξίες και υπηρετεί την ανθρώπινη ανάγκη για δίκιο και ευτυχία, αποτελεί το θεμελιακό και προπαντός διαχρονικό γνώρισμα της πολιτιστικής του φυσιογνωμίας. Γιατί η λειτουργία αυτή του Φεστιβάλ δεν επιβάλλεται, ούτε εξαναγκάζεται από "τα πάνω". Είναι αποτέλεσμα μιας ώριμης λαϊκής ανάγκης, αλλά και της ανάγκης εκείνων των δημιουργών που αρνούνται να εξαργυρώσουν το ταλέντο τους. Απόδειξη αποτελεί το γεγονός ότι παρά τα συνταρακτικά γεγονότα της διάσπασης του Κόμματος και της ανατροπής του σοσιαλισμού από τα τέλη της δεκαετίας του '80 ως τις αρχές αυτής του '90, το Φεστιβάλ μπόρεσε να ξαναβρεί τους ρυθμούς του μέσα από το αναπάντεχο ακόμη και από το ίδιο το Κόμμα και την ΚΝΕ πλατύ αγκάλιασμά του από το λαϊκό κόσμο. Κι αυτό γιατί για όσα ακόμη χρόνια η κοινωνία θα παραμένει διαιρεμένη σε τάξεις και η καπιταλιστική πολιτιστική βιομηχανία θα επιχειρεί να ισοπεδώσει και να καταπιεί ό,τι ζωντανό και φρέσκο γεννά η ανθρώπινη δημιουργικότητα, η ταξική πάλη θα συνεχίζεται σε όλα τα πεδία, όπως και στην Τέχνη και μέσω της Τέχνης. Πάντα δηλαδή θα υπάρχουν άνθρωποι που θα αντιστέκονται και καλλιτέχνες που θα "σηκώνονται" μαζί και η ανάγκη ύπαρξης ενός θεσμού, όπως το Φεστιβάλ, που μέσω της ΚΝΕ και του ΚΚΕ "θα τους δίνει το χέρι".
Άλλωστε το Φεστιβάλ έχει κερδίσει επάξια μέσα στη 40χρονη πορεία του τον τίτλο του φυτώριου για τη στρατευμένη στον αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση Τέχνη. Από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του κατέγραψε πολλές πρώτες εκτελέσεις σημαντικών καλλιτεχνικών δημιουργιών. Θυμίζουμε ότι στο Φεστιβάλ της ΚΝΕ παρουσιάζεται για πρώτη φορά το έργο του Μάνου Λοΐζου "Τα τραγούδια μας", με το γνωστό ως τις μέρες μας τραγούδι "Το Δέντρο", αφιερωμένο στο άνοιγμα μέσα στην παρανομία των κομματικών γραφείων του ΚΚΕ στο κέντρο της Αθήνας, καθώς και το έργο "Οι Εργάτες" του Γιάννη Μαρκόπουλου, ενώ αργότερα στο 5ο Φεστιβάλ, που ήταν αφιερωμένο στο παιδί και την ειρήνη, παρουσιάζεται από τον Μικρούτσικο ειδικά για το Φεστιβάλ ένα σκηνικό παραμύθι σε κείμενο του Ευγένιου Σβαρτζ και η όπερα "Τα παιδιά του κόσμου τραγουδούν για την ειρήνη" σε λιμπρέτο Φώντα Λάδη και μουσική Μαρκόπουλου. Στο θέατρο ο Μάνος Κατράκης ανέβασε αποκλειστικά για το Φεστιβάλ την παράστασή του "Προμηθέας Δεσμώτης", ενώ ορισμένοι θεατρικοί συγγραφείς όπως ο Γιάννης Νεγρεπόντης έγραψαν για το Φεστιβάλ θεατρικά μονόπρακτα. Αρκετά μάλιστα από τα μεγάλα ως τις μέρες μας ονόματα της ελληνικής μουσικής αναδείχτηκαν μέσα από το Φεστιβάλ της ΚΝΕ. Για να μην ανατρέξουμε στα παλιότερα χρόνια, θα αναφέρουμε ενδεικτικά τον αξέχαστο Μάνο Ξυδούς και το συγκρότημα "Πυξ Λαξ", που εμφανίστηκαν στο Φεστιβάλ στις αρχές της δεκαετίας του ΄90.
Η κατάκτηση ωστόσο αυτή στην ανάδειξη και ανάπτυξη της κοινωνικής - πολιτικής τέχνης από το Φεστιβάλ, δεν ήταν -και ακόμη περισσότερο δεν είναι στον καιρό μας - μια εύκολη υπόθεση, αλλά προϊόν σκληρής διαπάλης με την αστική κυριαρχία και τους πολιτικούς διαχειριστές της. Απ' αυτή την άποψη είναι πολύ χρήσιμη και διδακτική η εμπειρία από τα πρώτα χρόνια διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ. Την περίοδο αυτή ανακόπτεται απότομα η ανοδική, εξελικτική πορεία της κοινωνικής - πολιτικής τέχνης, στην οποία αναφερθήκαμε στην αρχή, σε όλα τα είδη της καλλιτεχνικής δημιουργίας και προπαντός στα πιο μαζικά, τη μουσική και τον κινηματογράφο. Ταυτόχρονα στα προγράμματα των Φεστιβάλ απουσιάζουν τα περισσότερα από τα μεγάλα ονόματα των δημιουργών - καλλιτεχνών που συνέρρεαν σ' αυτό τα προηγούμενα χρόνια. Η εξήγηση του φαινομένου είναι σύνθετη και ασφαλώς η γενίκευση οποιουδήποτε συμπεράσματος ενέχει κινδύνους. Όμως φαίνεται ότι ο παράγοντας που έπαιξε τον καθοριστικό ανασταλτικό ρόλο ήταν η οργανωμένη και συνειδητή παρέμβαση της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ για την ενσωμάτωση και αφομοίωση μεγάλου μέρους του καλλιτεχνικού κόσμου, που συσπειρωνόταν στα Φεστιβάλ, προσδοκώντας έναν επιφανειακό εκδημοκρατισμό - εκσυγχρονισμό της κοινωνικής ζωής, "να φύγει η Δεξιά", όπως ήταν και το προεκλογικό σύνθημα του ΠΑΣΟΚ. Αντιγράφουμε από συνέντευξη του σκηνοθέτη Θόδωρου Αγγελόπουλου στον "Οδηγητή" με την ευκαιρία του 9ου Φεστιβάλ, το 1983:
"Επειδή οι κυβερνώντες έχουν αναλάβει το πολιτιστικό πατρονάρισμα του χώρου και επειδή δεν έχουν εκραγεί ακόμα οι αντιθέσεις, δεν μπορεί να περιμένει κανείς στο άμεσο μέλλον κάτι το πολύ εντυπωσιακό. Κατά την προσωπική μου γνώμη, στο χώρο του κινηματογράφου επικρατεί ένα κλίμα που οδηγεί πολλούς στο να επιδιώκουν περισσότερο οικονομικά οφέλη παρά αυτό που λέμε πολιτιστικό επίπεδο. Μερικοί κάνουν βέβαια προσπάθειες. Κάποιοι άλλοι δήλωσαν ΠΑΣΟΚ κι έχουν επωφεληθεί. Υπάρχουν πάρα πολλές μεταγραφές ποδοσφαιριστών. Κι αυτό δεν πρέπει να είναι άσχετο με συγκεκριμένα οικονομικά οφέλη και δεν αφορά μόνο τον κινηματογράφο, αλλά όλους τους χώρους, μουσική, θέατρο κλπ. Παντού στις μέρες μας κυριαρχεί η λογική «να τη βρούμε»".
Για να αντιμετωπίσουν την κρίσιμη αυτή κατάσταση το Κόμμα και η ΚΝΕ, καλώντας τους καλλιτέχνες δημιουργούς να μην υποκύψουν στον ατομισμό και την εσωστρέφεια, που σκοτώνουν την καλλιτεχνική δημιουργία, εγκαινιάζουν στο 8ο Φεστιβάλ (1982) το θεσμό των διαγωνισμών νέας δημιουργίας. Οι κριτικές επιτροπές των διαγωνισμών στελεχώνονται με ορισμένες από τις πιο εκλεκτές προσωπικότητες των Γραμμάτων και της Τέχνης, όπως ο Γιάννης Ρίτσος και ο Μίκης Θεοδωράκης, ο μουσικολόγος Φοίβος Ανωγιαννάκης, ο Στέλιος Κουγιουμτζής, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος για το έντεχνο λαϊκό τραγούδι, ή ο Νικηφόρος Βρεττάκος, η Ρίτα Μπούμη - Παπά για την ποίηση, αλλά και με στελέχη του Κόμματος και του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος. Ανάμεσα στους διαγωνιζόμενους ξεχωρίζουν ονόματα όπως των Θέμη Ανδρεάδη, Χρίστου Λεοντή, Μάριου Τόκα, Λουκά Θάνου, Μιχάλη Τερζή, Μιχάλη Τρανουδάκη και πολλών άλλων. Τα προεπιλεγμένα και τα βραβευμένα έργα παρουσιάστηκαν στις κεντρικές εξέδρες του Φεστιβάλ και κυκλοφόρησαν σε δίσκο και σε ειδικές εκδόσεις του. Με την ολοκλήρωση του πρώτου διαγωνισμού έντεχνου λαϊκού τραγουδιού το υπουργείο Νέας Γενιάς με υπουργό τον Λαλιώτη παρεμβαίνει άμεσα και η ΕΡΤ οργανώνει ειδική εκπομπή παρουσίασης των βραβευθέντων δημιουργών, με προφανή στόχο να τους αποσπάσουν από την επικίνδυνη κομμουνιστική επιρροή!
Με στόχο ωστόσο να μη λείπει από το Φεστιβάλ κανένα τμήμα του άλλου Πολιτισμού, του λαϊκού, η παραδοσιακή λαϊκή μουσική κατέχει πάντα τη θέση της στη σκηνή, σε μόνιμη αντιπαράθεση με τα νοθευμένα από τον αστικό πολιτισμό φολκλοριστικά και ψευτοπανηγυριώτικα υποκατάστατά της, μέσα από τις ερμηνείες των αυθεντικότερων λαϊκών τραγουδιστών και μουσικών, όπως η οικογένεια των Χαλκιάδων, ο Χρόνης Αηδονίδης, η Δόμνα Σαμίου, ο Νίκος Ξυλούρης, ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης, ο Βασίλης Σκουλάς στις μέρες μας, τα πολυφωνικά συγκροτήματα και πολλοί άλλοι. Η προσπάθεια για την ανάδειξη των ριζοσπαστικών και πιο εξελίξιμων στοιχείων της λαϊκής παράδοσης έφτασε μάλιστα να αποτυπωθεί σε έκδοση ανθολογίας δημοτικού τραγουδιού, ως πρόταση για τη νεολαία, όπως και σε καταγραφές και ενορχηστρώσεις άγνωστων δημοτικών τραγουδιών και αντάρτικων.
Αλλά και οι διεθνικές εστίες λαϊκής αγωνιστικής τέχνης βρέθηκαν κι αυτές από το ξεκίνημα στον προσανατολισμό του Φεστιβάλ με την παρουσία δεκάδων μουσικών και χορευτικών συγκροτημάτων από το σοσιαλιστικό και τον καπιταλιστικό κόσμο, που έφερναν τη νεολαία σε επαφή με ό,τι πιο ζωντανό διέθετε η παγκόσμια προοδευτική τέχνη, πολύ πριν η έθνικ μουσική γίνει της μόδας. Μεγάλες στιγμές των Φεστιβάλ ήταν η εμφάνιση διάσημων εκπροσώπων του μουσικού ρεύματος νουέβα κανσιόν από τη Χιλή και τη Λατινική Αμερική, όπως ο Άνχελ Πάρα, οι Κουιλαπαγιούν, η θρυλική Μερσέντες Σόσα, αλλά και του συγκροτήματος "Τιέμπο Μανκάντε" με τα λαϊκά τραγούδια της Νότιας Ιταλίας, του Πιτ Σίγκερ συνεργάτη του Γούντι Γκάθρι στο κάντρι εργατικό τραγούδι από τις ΗΠΑ, της Λέτας Μπούλου από τον αντιρατσιστικό αγώνα του Σοβέτο στην Αφρική, των συγκροτημάτων της ΓΛΔ με τα τραγούδια του Μπρεχτ και του Αϊσλερ, ή πιο πρόσφατα των ονομαστών σκα συγκροτημάτων "Μπάντα Μπασότι" από την Ιταλία και του βάσκικου "Σκαλαριάκ".
Αν και η ανάδειξη και ανάπτυξη μιας ταξικά προσανατολισμένης δημιουργίας αποτελεί κεντρικό άξονα της πολιτιστικής προσφοράς του Φεστιβάλ, δεν είναι ο μοναδικός. Το Φεστιβάλ επιτελεί μια γενικότερη και βαθύτερη λειτουργία, μια "πολιτική - διαπαιδαγωγητική εργασία", όπως την τοποθετεί η Ρόζα Ιμβριώτη στο άρθρο της για το 2ο Φεστιβάλ της ΚΝΕ, που βάζει κύριο σκοπό της να υψώσει μαζί με το πολιτικό, το πολιτιστικό επίπεδο και το αισθητικό κριτήριο του λαού και ειδικά των νέων ανθρώπων, για να μπορούν να ορίσουν τη ζωή και το μέλλον τους.
Έτσι ένα από τα χαρακτηριστικά του Φεστιβάλ είναι η πολιτιστική πολυμορφία του. Ένας πλούτος μουσικών και θεατρικών σκηνών, εκθέσεων βιβλίων, φωτογραφικών αφιερωμάτων, κινηματογράφου δένονται αρμονικά -κατά καιρούς κάτω και από μια ενιαία θεματολογία- για να συμβάλουν στη "χρήσιμη ψυχαγωγία" της νεολαίας, στην απόκτηση δηλαδή εκείνων των πνευματικών και ψυχικών εφοδίων που θα ανοίξουν τους ορίζοντές της και θα της επιτρέψουν από καλύτερη θέση να διεκδικεί τα δικαιώματά της στη ζωή.
Τολμηρά από τα πρώτα κιόλας χρόνια το Φεστιβάλ εισάγει στο πρόγραμμά του ακόμη και τα πιο δύσκολα και με μικρή απήχηση στους νέους των λαϊκών στρωμάτων είδη και γένη της Τέχνης, που προορίζονται για λίγους προνομιούχους, ως αναγκαία στοιχεία για την ολόπλευρη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους, όπως η κλασική μουσική, η ποίηση και η πεζογραφία, τα εικαστικά. Ας τα δούμε πιο συγκεκριμένα:
Τα έργα της κλασικής μουσικής παρουσιάστηκαν συχνά σε εκτελέσεις από σπουδαίους σολίστ όπως η Ντόρα Μπακοπούλου, η Στέλλα Γαρδέλλη, η Νίνα Πατρικίδου, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις συνοδεύτηκαν με ιστορική τοποθέτησή τους ή με παρουσίαση της σχολής και του ρεύματος που εντάσσονται, όπως έγινε στο 36ο Φεστιβάλ για το σοσιαλιστικό ρεαλισμό και στο 37ο Φεστιβάλ με το πρωτότυπο αφιέρωμα στη μουσική της Ρώσικης Πρωτοπορίας. Το Φεστιβάλ έχει εκδώσει μάλιστα στο παρελθόν και μικρό οδηγό κλασικής μουσικής με επιλογή των αντιπροσωπευτικών για κάθε περίοδο έργων. Αντίστοιχα κατά καιρούς έχουν παρουσιαστεί αφιερώματα για τη τζαζ μουσική, ενώ στο φετινό Φεστιβάλ με τη διοργάνωση ειδικού μουσικού παραρτήματος του Φεστιβάλ στο Μπαρουτάδικο ξεκίνησε η παρουσίαση νέων τζαζ, σουίνγκ και έθνικ ελληνικών σχημάτων.
Η πεζογραφία και προπαντός η ποίηση είναι παρούσα στα περισσότερα Φεστιβάλ με επιμελημένη προσπάθεια να γίνει ελκυστική και στον πιο αμύητο ακροατή. Στα πρώτα χρόνια είχε πάρει το χαρακτήρα αφιερωμάτων π.χ. στους ποιητές της δεκαετίας του '70, στις γυναίκες ποιήτριες, στην ερωτική ποίηση, στην ελληνική αντιπολεμική πεζογραφία, στους επαναστάτες ποιητές που μετέχουν ή ηγούνται στο επαναστατικό κίνημα όπως ο Χο Τσι Μινχ, ο Κάστρο, ο Τσε Γκεβάρα, παρουσιασμένα από σπουδαίους ηθοποιούς της περιόδου όπως ο Μ. Κατράκης, ο Βασίλης Διαμαντόπουλος, ο Γ. Τζώρτζης, ο Π. Φυσσούν, η Μαλένα Αννουσάκη, καθώς και από ποιητές και λογοτέχνες όπως ο Γ. Ρίτσος, η Ελλη Αλεξίου, ο Ζήσης Σκάρος, ο Αντώνης Σαμαράκης, η Πέπη Δαράκη. Στη συνέχεια αποτέλεσε θέμα συζητήσεων όπως η συζήτηση για την επίδραση της εργατικής τάξης στη λογοτεχνία, που συνοδεύτηκε και με έκδοση - οδηγό νεότερης και παγκόσμιας λογοτεχνίας και προσπάθεια ανάδειξης νέων λογοτεχνών και ποιητών, ενώ στα Φεστιβάλ της τελευταίας δεκαπενταετίας παρουσιάζεται ενταγμένη σε μουσικά - ποιητικά αφιερώματα όπως αυτά για τον Γιάννη Ρίτσο, τον Γιάννη Σκαρίμπα, τον Νίκο Καββαδία, τον Νικηφόρο Βρεττάκο, τον Φώτη Αγγουλέ, τον Αλκη Αλκαίο και άλλες καθοριστικές για την εξέλιξη της ελληνικής και διεθνούς λογοτεχνίας μορφές.
Η εικαστική δημιουργία, η γλυπτική και η ζωγραφική, που είναι ένα όπλο και όχι για να στολίζει διαμερίσματα, όπως έλεγε ο Πάμπλο Πικάσο, είχε δυναμική εμφάνιση στα πρώτα χρόνια του Φεστιβάλ. Οι δυσκολίες φύλαξης και προστασίας των έργων επέβαλαν τη διακοπή των εκθέσεων πρωτότυπου έργου και την παρουσία της εικαστικής τέχνης στο Φεστιβάλ μέσα από συζητήσεις, σλάιτς και σχολιασμένες παρουσιάσεις δημιουργών που σημάδεψαν την εξέλιξη της εικαστικής τέχνης, όπως για την Κέτε Κόλβιτς, τον Πικάσο, μεγάλους ρεαλιστές ζωγράφους της σύγχρονης εποχής, τη Ρώσικη Πρωτοπορία, ή προβολές ταινιών με θέματα όπως η μοντέρνα τέχνη, οι λαϊκοί ζωγράφοι, δραστηριότητα που συνεχίζεται αμείωτη ως τις μέρες μας, αύριο έχουμε για παράδειγμα την παρουσίαση του Γιώργη Βαρλάμου, με σκοπό τη μετάδοση γνώσης για να κατανοηθεί η απαιτητική αυτή γλώσσα της Τέχνης.
Οι συζητήσεις πάνω σε επίκαιρα προβλήματα και φαινόμενα της πολιτιστικής ζωής, όπως αυτές για το νέο ελληνικό κινηματογράφο και το μέλλον του ή για την ταινία μικρού μήκους, με ομιλητές το Θόδωρο Αγγελόπουλο, τον Παντελή Βούλγαρη, τον Νίκο Κούνδουρο, την Αλίντα Δημητρίου, τον Λάμπρο Λιαρόπουλο, τον Γρηγόρη Δανάλη, τον Βασίλη Ραφαηλίδη, τον Φενέκ Μικελίδη στα πρώτα Φεστιβάλ, συνεχίστηκαν σχεδόν αδιάλειπτα στη φεστιβαλική διαδρομή με έναν πλούτο θεμάτων που έφερνε η ζωή και η ταξική πάλη, όπως η ευρωπαϊκή πολιτική για την ενιαία πολιτιστική ταυτότητα, τα προβλήματα του κινήματος των καλλιτεχνών, το φαινόμενο πολυσινεμά, ο μακαρθισμός τότε και σήμερα και εμπλουτίζονται στα πρόσφατα Φεστιβάλ με μια πιο συστηματική παρουσίαση θεμάτων Τέχνης και αισθητικής, όπως οι συζητήσεις για τη στρατευμένη Τέχνη, τη Ρώσικη Πρωτοπορία, την κοινωνική λειτουργία της Τέχνης ως ένα είδος επιμορφωτικών σεμιναρίων για τη νεολαία.
Επειδή όμως ο συνδυασμός της γνώσης με την πρακτική της εφαρμογή αποτελεί βασική διαπαιδαγωγητική αρχή, η ΚΝΕ και μέσα από το Φεστιβάλ της ρίχνει ιδιαίτερο βάρος στην ενθάρρυνση της ερασιτεχνικής δημιουργίας, που δίνει περιεχόμενο στον ελεύθερο χρόνο της νεολαίας και αναπτύσσει τις αντιστάσεις της στις κυρίαρχες αξίες και αντιλήψεις ζωής. Εκατοντάδες ερασιτεχνικά σχήματα μουσικά, θεατρικά, χορευτικά, ακόμη και ερασιτεχνικός κινηματογράφος φιλοξενήθηκαν στο Φεστιβάλ στη διάρκεια της 40χρονης πορείας του, ιδιαίτερα αυξημένα μάλιστα σε περιόδους ανάτασης των εργατικών, μαθητικών και φοιτητικών αγώνων, που εξέφρασαν με ορμή και φλόγα τον πόθο της νεολαίας για μια καλύτερη ζωή. Σε εκατοντάδες καταμετρούνται και οι ερασιτεχνικές πρωτοβουλίες των κνίτικων οργανώσεων, που θεατροποίησαν κορυφαίες στιγμές της πάλης τους, όπως απεργίες, μαθητικούς αγώνες, σατίρισαν με αυτοσχέδια σκετς αυταπάτες της νεολαίας, οργάνωσαν αφιερώματα με αφορμή σημαντικές επετείους, ακόμη και παιδαγωγικά παιχνίδια όπως ο λαβύρινθος της ταξικής συνεργασίας ή των ναρκωτικών. Ο αριθμός αυτός είναι πολύ μεγαλύτερος αν πάρει κανείς υπόψη του ότι το Φεστιβάλ της ΚΝΕ δεν είναι μόνο το κεντρικό. Κάθε χρόνο μέσα από τις δεκάδες προφεστιβαλικές είναι ένα πολύμηνο ταξίδι σε τόπους δουλειάς και μάθησης, σε πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά, που φέρνει και στην πιο απομακρυσμένη γωνιά σπίθες από έναν άλλο πολιτισμό, με τη φρεσκάδα, την επινοητικότητα και το πείσμα του πιο ζωντανού τμήματος της νεολαίας, των παιδιών που "λένε στη ζωή το μέγα ΝΑΙ".
Από το πρώτο Φεστιβάλ της ΚΝΕ ως τις μέρες μας έχει πολύ νερό κυλήσει στ' αυλάκι. Στις σημερινές αντεπαναστατικές συνθήκες το Φεστιβάλ και η γενικότερη πολιτιστική δραστηριότητα του Κόμματος και της ΚΝΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με πολύ πιο σύνθετες καταστάσεις απ' αυτές που επικρατούσαν στα πρώτα χρόνια καθιέρωσης του θεσμού. Τις δραματικές κοινωνικοϊστορικές αλλαγές συνοδεύουν σοβαρές ανακατατάξεις και στο πολιτιστικό τοπίο. Η καπιταλιστική πολιτιστική και η αποκαλούμενη δημιουργική βιομηχανία έχει για παράδειγμα και στη χώρα μας ενισχυθεί εισάγοντας πολύ πιο ευέλικτους και πολυπλόκαμους μηχανισμούς, για να ξαφρίζει από τα σπάργανα τους πιο ταλαντούχους νέους δημιουργούς. Οι παράγοντες αυτοί, όπως και άλλοι που δεν είναι στο θέμα μας να αναλύσουμε, έχουν σαν αποτέλεσμα μια νέα και παρατεταμένη κρίση στο χώρο της Τέχνης, παρά τις λιγοστές φωτεινές εξαιρέσεις. "Σ' ένα πέτρινο κόσμο είναι μαγκιά ν' ανθίζεις" μας απήγγειλε χτες ένας από τους συμμετέχοντες στο κάλεσμα για νέα δημιουργία με θέμα την καπιταλιστική κρίση. Το φαινόμενο αυτό ιδιαίτερα μας απασχολεί. Ακόμη πιο συγκεκριμένα μας προβληματίζει η ύπαρξη ενός πλήθους ταλαντούχων και μορφωμένων στο αντικείμενό τους νέων δημιουργών, που κάτω από την καταλυτική κυριαρχία της αστικής ιδεολογίας και αισθητικής αναλώνονται στην αγωνιώδη αναζήτηση νέων μορφών, μη έχοντας συνειδητοποιήσει ότι το θεμέλιο για τη δημιουργία βαθιάς Τέχνης, που θα σεβαστεί ο χρόνος, είναι το νέο, το πρωτοπόρο περιεχόμενο.
Έτσι ορισμένες πλευρές της πολύτιμης παρακαταθήκης των Φεστιβάλ αρχίζουν να επαναφέρονται για να ανοίξουν το δρόμο στη χρήσιμη στις νέες κοινωνικές συνθήκες Τέχνη, όπως για παράδειγμα η παρουσίαση όχι απλά έτοιμων από τους καλλιτέχνες συναυλιών, αλλά η επεξεργασία -με την καθοριστική συμβολή τους- σύνθετων αφιερωμάτων πάνω σε επίκαιρα θέματα, όπως η μετανάστευση, ο πόλεμος, το τραγούδι σαν όπλο πάλης σε σκοτεινούς καιρούς ή το περσινό κάλεσμα προς τους δημιουργούς να καταθέσουν πρωτότυπο έργο με θέμα την καπιταλιστική κρίση, που χτες παρουσιάστηκε. Η πιο πρόσφατη καινοτομία είναι η φετινή καθιέρωση ειδικού θεατρικού, μουσικού και αργότερα κινηματογραφικού παραρτήματος του Φεστιβάλ, σε άλλο χρόνο και τόπο από την κεντρική διοργάνωση, για την ανάδειξη και ανάπτυξη σε ευνοϊκότερες ακουστικές και υλικοτεχνικές συνθήκες περισσότερων, ποικιλότερων, αλλά και πειραματικών καλλιτεχνικών σχημάτων με ριζοσπαστικό περιεχόμενο στην τέχνη τους.
Το 11ο Συνέδριο της ΚΝΕ το Δεκέμβρη, που οι Θέσεις του αναβαθμίζουν ιδιαίτερα τον τομέα του Πολιτισμού στη δράση της Οργάνωσης, με προοπτική τον εορτασμό των 100 χρόνων του Κόμματος και των 50 χρόνων της ΚΝΕ το 2018 μας κάνει αισιόδοξους για τη συνέχεια.
Στο κάτω-κάτω το σκαρί του Φεστιβάλ το απέδειξε. Αντέχει στους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες της Ιστορίας κι έχει ακόμα πολλούς "νέους κόσμους" να ανακαλύψει, γιατί το οδηγεί η πάλη του ΚΚΕ για έναν άλλο, ανώτερο ανθρώπινο πολιτισμό, το σοσιαλιστικό - κομμουνιστικό, όπου ο άνθρωπος για τον άνθρωπο θα πάψει να είναι λύκος.
Όποιος γνωρίζει λίγα πράγματα για τον τρόπο που προχωρά η Ιστορία, δεν μπορεί παρά να συμμερίζεται τη διαίσθηση του καλλιτέχνη που αναφέρθηκε στην αρχή. Ναι. Σήμερα είναι κόκκινο το Φεστιβάλ, αύριο θα είναι ο κόσμος όλος»!
